Đủ thành viên HĐQT độc lập, nhưng đã thực sự độc lập?

Đáp ứng số lượng thành viên độc lập là điều kiện pháp lý. Phán đoán độc lập là năng lực của từng người và của cả hội đồng. Bài viết phân tích khoảng cách giữa hai khái niệm này tại doanh nghiệp niêm yết Việt Nam và gợi ý những câu hỏi HĐQT có thể tự đặt ra.

Đặt vấn đề

Hãy hình dung một công ty niêm yết giả định có HĐQT bảy người, trong đó hai người đáp ứng mọi tiêu chuẩn độc lập theo luật. Trong ba năm, mọi nghị quyết đều được thông qua với tỷ lệ tuyệt đối, biên bản không ghi nhận một ý kiến khác biệt nào.

Trên hồ sơ, công ty này tuân thủ. Nhưng hồ sơ không trả lời được câu hỏi nhà đầu tư quan tâm: khi lợi ích của cổ đông kiểm soát, ban điều hành và cổ đông thiểu số khác nhau, ai trong phòng họp sẽ đặt câu hỏi khó, và câu hỏi đó có được lắng nghe?

Luật định nghĩa “độc lập” bằng cách loại trừ

Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 xác định thành viên HĐQT độc lập qua một danh sách điều kiện loại trừ ^[1]. Người được bầu không đang và không từng làm việc cho công ty, công ty mẹ hoặc công ty con trong ba năm liền trước; không hưởng lương, thù lao từ công ty ngoài phụ cấp thành viên HĐQT; không có vợ, chồng, cha mẹ, con hoặc anh chị em ruột là cổ đông lớn hoặc người quản lý của công ty hay công ty con; không trực tiếp hoặc gián tiếp sở hữu từ 1% tổng số cổ phần có quyền biểu quyết trở lên; và đáp ứng điều kiện về thời gian từng giữ ghế HĐQT, Ban kiểm soát ^[1]. Một người chỉ được làm thành viên độc lập của một công ty tối đa hai nhiệm kỳ liên tục; khi không còn đủ điều kiện, người đó phải thông báo và đương nhiên mất tư cách độc lập ^[1]. Các điều khoản này không bị Luật số 76/2025/QH15 sửa đổi ^[2].

Với công ty niêm yết, Nghị định 155/2020/NĐ-CP quy định số thành viên độc lập tối thiểu theo quy mô: một người nếu HĐQT có từ ba đến năm thành viên, hai người nếu có từ sáu đến tám, ba người nếu có từ chín đến mười một ^[3]. Sau sửa đổi bằng Nghị định 245/2025/NĐ-CP, từng thành viên độc lập của công ty niêm yết phải lập báo cáo đánh giá về hoạt động của HĐQT, và báo cáo của HĐQT tại Đại hội đồng cổ đông thường niên phải nêu kết quả đánh giá này ^[4].

Cách tiếp cận loại trừ có ưu điểm: tiêu chí kiểm tra được và xử lý được vi phạm. Giới hạn của nó: luật đo các quan hệ có thể ghi vào hồ sơ, không đo được người đó có dám và có đủ thông tin để nói “không” hay không. Quan hệ xã hội lâu năm hay việc ghế HĐQT phụ thuộc vào thiện chí của một cổ đông không nằm trong danh sách loại trừ.

Chuẩn mực quốc tế thêm một tầng: phán đoán

Nguyên tắc Quản trị công ty G20/OECD 2023 đặt yêu cầu ở mức kết quả: HĐQT phải có khả năng đưa ra phán đoán khách quan, độc lập về công việc của công ty ^[5]. Phần chú giải cho rằng các tiêu chí loại trừ có thể được bổ sung bằng những phẩm chất tích cực làm tăng khả năng độc lập thực sự; một số nơi yêu cầu HĐQT ra nhận định khẳng định ai là thành viên độc lập và theo tiêu chí nào ^[5]. Nguyên tắc cũng khuyến nghị giao những việc dễ phát sinh xung đột lợi ích, như báo cáo tài chính, giao dịch với bên liên quan, đề cử và thù lao, cho đủ số thành viên có năng lực phán đoán độc lập ^[5].

Bộ nguyên tắc Quản trị công ty Việt Nam ấn bản 2026, công bố tháng 2/2026 thay bản 2019 ^[6], áp dụng theo phương thức tuân thủ hoặc giải thích ^[7][8]. Bộ nguyên tắc đặt chuẩn cao hơn luật ở ba điểm. Thứ nhất, tối thiểu một phần ba thành viên HĐQT, hoặc tối thiểu hai người nếu số này lớn hơn, là thành viên độc lập, và được công bố rõ trong báo cáo thường niên, báo cáo quản trị (Nguyên tắc 2.3) ^[8]. Thứ hai, tổng thời gian làm thành viên độc lập tại một công ty không quá mười năm cộng dồn (Nguyên tắc 2.4) ^[8]. Thứ ba, chủ tịch HĐQT nên là thành viên độc lập; nếu không, các thành viên độc lập nên bầu một thành viên độc lập đứng đầu và HĐQT nên có đa số thành viên độc lập (Nguyên tắc 2.5) ^[8].

Thực tiễn Việt Nam: tuân thủ có, thực chất chưa đo được

Khảo sát do VNIDA và FiinGroup thực hiện, với hỗ trợ kỹ thuật của IFC, dựa trên công bố thông tin năm 2021 và nửa đầu năm 2022 của 544 công ty niêm yết trên HOSE và HNX, ghi nhận 372 công ty, tức 68,4%, đáp ứng số thành viên độc lập tối thiểu theo luật; khoảng 80% công ty có ít nhất một thành viên độc lập ^[9]. Nhóm thực hiện nhận định việc bổ nhiệm thành viên độc lập chủ yếu nhằm đáp ứng yêu cầu tối thiểu ^[9]. Đây là dữ liệu trước khi Nghị định 245/2025/NĐ-CP có hiệu lực, nên chưa phản ánh tình hình hiện tại.

Đánh giá Thẻ điểm Quản trị công ty ASEAN năm 2024 cho 69 doanh nghiệp lớn của Việt Nam cho điểm trung bình 60,2 trên 130, tương đương 46,27% ^[10]. Thành phần và tính độc lập của HĐQT nằm trong nhóm nội dung cần cải thiện, như tỷ lệ thành viên độc lập, vai trò của họ trong các ủy ban và số ghế kiêm nhiệm ^[10].

Nghiên cứu định lượng tại Việt Nam cho kết quả cần đọc thận trọng. Một nghiên cứu trên 217 doanh nghiệp phi tài chính giai đoạn 2010–2014 ghi nhận tỷ lệ thành viên độc lập có tương quan âm với hiệu quả hoạt động, rõ hơn ở doanh nghiệp có Nhà nước là cổ đông kiểm soát ^[11]. Một nghiên cứu khác trên doanh nghiệp phi tài chính niêm yết tại HOSE giai đoạn 2012–2018 cũng ghi nhận tương quan âm với ROE và ROA ^[12]. Đây là bằng chứng tương quan, không chứng minh thành viên độc lập làm giảm hiệu quả. Có ít nhất ba cách diễn giải: doanh nghiệp đang gặp khó khăn có thể bổ nhiệm thành viên độc lập để đáp ứng quy định (nhân quả ngược); thành viên độc lập có thể thiếu thông tin và chuyên môn ngành so với người điều hành; hoặc tính độc lập chỉ dừng ở hình thức nên không tạo ra giám sát thực chất. Dữ liệu hiện có chưa phân định được.

Phán đoán độc lập bị bào mòn ở đâu

Nghiên cứu quốc tế gợi ý một số cơ chế. Một nghiên cứu tại Mỹ ghi nhận 87% HĐQT trong mẫu độc lập theo tiêu chuẩn thông thường, nhưng chỉ 62% còn độc lập khi tính cả quan hệ xã hội với tổng giám đốc; quan hệ xã hội này gắn với mức giám sát yếu hơn đối với thù lao điều hành ^[13]. Thành viên được bổ nhiệm sau khi tổng giám đốc nhậm chức có liên hệ với mức giám sát thấp hơn; tính độc lập “không bị đồng hóa” giải thích hiệu quả giám sát tốt hơn tính độc lập thông thường ^[14]. Quan hệ mạng lưới giữa tổng giám đốc và thành viên HĐQT cũng đi kèm giá trị doanh nghiệp thấp hơn ^[15].

Các nghiên cứu này dùng dữ liệu Mỹ, nơi sở hữu phân tán và trục xung đột chính là giữa HĐQT và ban điều hành. Ở Việt Nam, nhiều doanh nghiệp niêm yết có cổ đông kiểm soát, nên câu hỏi then chốt có thể là thành viên độc lập có độc lập với người đã đề cử và có thể không tái đề cử mình hay không. Đây là giả thuyết cần kiểm chứng bằng dữ liệu Việt Nam, và là chủ đề của kỳ tới.

Năm câu hỏi HĐQT có thể tự đặt ra

1. Ai đề cử và ai có thể không tái đề cử thành viên độc lập? Nếu câu trả lời là cùng một cổ đông, HĐQT nên nói rõ cơ chế bảo vệ phán đoán của thành viên đó.
2. Thành viên độc lập có nhận tài liệu đủ sớm và có quyền làm việc trực tiếp với kiểm toán độc lập, kiểm toán nội bộ, không có mặt ban điều hành?
3. Thành viên độc lập có họp riêng định kỳ để thống nhất những vấn đề cần chất vấn?
4. Ngoài các tiêu chí luật định, HĐQT có cho khai báo hằng năm các quan hệ kinh doanh, xã hội có thể ảnh hưởng phán đoán, và có ra nhận định có giải thích về tính độc lập như chuẩn mực G20/OECD gợi ý ^[5]?
5. Báo cáo đánh giá của từng thành viên độc lập ^[4] có nêu những vấn đề đã chất vấn, ý kiến khác biệt và kiến nghị cụ thể, hay chỉ xác nhận HĐQT đã hoạt động đúng quy định?

Giới hạn của bằng chứng

Số liệu tuân thủ là dữ liệu 2021–2022, trước Nghị định 245/2025/NĐ-CP ^[9]. Thẻ điểm ASEAN chỉ gồm 69 doanh nghiệp lớn có công bố tiếng Anh, chấm trên tài liệu công bố ^[10]. Các nghiên cứu Việt Nam là tương quan và dùng dữ liệu trước Luật Doanh nghiệp 2020 ^[11][12]. Các nghiên cứu về quan hệ xã hội dùng dữ liệu Mỹ ^[13][14][15]. Vì vậy, bài viết đặt ra câu hỏi hơn là kết luận.

Tác giả: Ls. Vũ Mạnh Quỳnh, thành viên VNIDA. Văn bản pháp luật cập nhật đến ngày 31/10/2026.

Bài viết thể hiện quan điểm cá nhân của tác giả, không phải ý kiến tư vấn pháp lý và không đại diện cho quan điểm của VNIDA hay tổ chức nơi tác giả công tác.

Đọc thêm: M&A: Cần kiểm soát những rủi ro gì?

Nguồn tham khảo

1. Quốc hội (2020). Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 (Điều 137, 154, 155, 161, 167).
2. Quốc hội (2025). Luật số 76/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Luật Doanh nghiệp.
3. Chính phủ (2020). Nghị định 155/2020/NĐ-CP hướng dẫn Luật Chứng khoán (Điều 275–284, 293).
4. Chính phủ (2025). Nghị định 245/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 155/2020/NĐ-CP. Nguồn
5. OECD (2023). G20/OECD Principles of Corporate Governance 2023. Nguồn – Bản tiếng Việt PDF trên trang OECD – © OECD 2024, giấy phép CC BY 4.0; người đọc tự quyết định tải
6. UBCKNN – IFC (2019). Vietnam Corporate Governance Code of Best Practices (v1.0). Nguồn
7. Viet Nam News (2026). Viet Nam launches Corporate Governance Code 2026 aligned with G20/OECD principles. Nguồn
8. UBCKNN – IFC (2026). Bộ Nguyên tắc Quản trị Công ty Việt Nam dành cho công ty đại chúng – Ấn bản 2026. Nguồn – Toàn văn PDF do VIOD (đối tác của UBCKNN và IFC) đăng công khai – bản quyền thuộc UBCKNN và IFC; người đọc tự quyết định tải, chỉ dùng tham khảo cá nhân, phi thương mại
9. VNIDA – FiinGroup (hỗ trợ kỹ thuật IFC) (2023). Report on Independent Directors Survey in Public Companies in Vietnam. Nguồn
10. ACMF – NUS CGS (đánh giá viên VN: VIOD) (2026). ASEAN Corporate Governance Scorecard 2024 – Country Reports and Assessments (chương Việt Nam). Nguồn
11. Nguyen T.T.M., Evans E., Lu M. (2017). Independent directors, ownership concentration and firm performance in listed companies: Evidence from Vietnam (Pacific Accounting Review 29(2):204–226). Nguồn
12. Nguyễn Hải Yến, Ngô Phú Thanh (2021). Independent directors and performance of companies listed on the Ho Chi Minh Stock Exchange (VNUHCM J. Econ. Bus. Law 5(4)). Nguồn
13. Hwang B.-H., Kim S. (2009). It pays to have friends (Journal of Financial Economics 93(1):138–158). Nguồn
14. Coles J.L., Daniel N.D., Naveen L. (2014). Co-opted boards (Review of Financial Studies 27(6):1751–1796). Nguồn
15. Fracassi C., Tate G. (2012). External networking and internal firm governance (Journal of Finance 67(1):153–194). Nguồn